शासकीय चित्रकला परीक्षा केवळ औपचारिकता?
चित्रकला शिक्षणाला नवसंजीवनीची गरज
मनिष जाधव संपादक
महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक परंपरेत कला शिक्षणाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. शिक्षण म्हणजे केवळ पाठ्यपुस्तकातील धडे, परीक्षा आणि गुण नव्हेत; तर विद्यार्थ्यांच्या कल्पनाशक्तीला, सर्जनशीलतेला आणि कलागुणांना वाव देणे हीदेखील शिक्षण व्यवस्थेची महत्त्वाची जबाबदारी आहे. याच दृष्टिकोनातून महाराष्ट्रातील विद्यार्थ्यांसाठी आयोजित करण्यात येणाऱ्या शासकीय एलिमेंटरी आणि इंटरमीडिएट रेखाकला परीक्षा या केवळ एक परीक्षा नसून विद्यार्थ्यांच्या कलात्मक क्षमतेला दिशा देणारे व्यासपीठ आहे. मात्र, अलीकडच्या काळात या परीक्षांकडे अनेक शाळांमध्ये पाहिले जाणारे दुर्लक्ष हा चिंतेचा विषय ठरत आहे.
एकेकाळी शासकीय चित्रकला परीक्षांना शाळांमध्ये विशेष महत्त्व दिले जात होते. परीक्षा जवळ आली की चित्रकला शिक्षक विद्यार्थ्यांसाठी अतिरिक्त सराव वर्ग घेत. वस्तुचित्र, स्मरणचित्र, संकल्पचित्र, डिझाइन, भूमिती, रंगसंगती अशा विविध बाबींचा सातत्याने सराव करून घेतला जात असे. विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष वस्तू समोर ठेवून तिचे निरीक्षण कसे करावे, प्रमाणबद्ध रेखाटन कसे करावे, रंगांचे मिश्रण कसे करावे, प्रकाश-छाया कशी दाखवावी, कल्पनेला कागदावर आकार कसा द्यावा, याचे मार्गदर्शन केले जात असे.
आज मात्र अनेक ठिकाणी चित्रकला परीक्षेची ही पूर्वीची तयारी आणि गांभीर्य कमी झाल्याचे चित्र दिसते. काही शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांचे केवळ अर्ज भरून घेणे किंवा परीक्षा शुल्क जमा करणे एवढ्यापुरतीच प्रक्रिया मर्यादित राहिल्याची पालकांची तक्रार आहे. परीक्षेचा अभ्यासक्रम, पेपरची रचना, आवश्यक साहित्य, रंगांचे माध्यम, वेळेचे नियोजन आणि चित्रकलेच्या मूलभूत तंत्राबाबत विद्यार्थ्यांना पुरेसे मार्गदर्शन मिळत नसल्याचेही सांगितले जाते.
पालकांच्या अपेक्षा आणि विद्यार्थ्यांची अडचण
पालक आपल्या पाल्याच्या शिक्षणासाठी विविध प्रकारचे शुल्क भरतात. शाळेत चित्रकला परीक्षा घेतली जात असल्याने त्यातून मुलाच्या कलागुणांना चालना मिळेल, त्याला चांगले प्रमाणपत्र मिळेल आणि भविष्यात त्याचा उपयोग होईल, अशी त्यांची अपेक्षा असते. मात्र परीक्षा शुल्क भरल्यानंतर प्रत्यक्ष प्रशिक्षण मिळत नसेल, तर पालकांच्या अपेक्षांवर पाणी फिरते.
‘परीक्षेची फी भरली, पण मुलाला चित्र कसे काढायचे, कोणते रंग वापरायचे आणि परीक्षेत नेमके काय अपेक्षित आहे, याचे मार्गदर्शन मिळाले नाही,’ अशी भावना काही पालक व्यक्त करतात. ही बाब केवळ एका विषयाच्या अध्यापनाशी संबंधित नसून शाळेतील कला शिक्षणाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाशी संबंधित आहे.
चित्रकला हा ‘अतिरिक्त’ किंवा ‘दुय्यम’ विषय आहे, अशी मानसिकता निर्माण होणे ही त्याहून गंभीर बाब आहे. गणित, विज्ञान, भाषा यांना जितके महत्त्व दिले जाते, तितकेच विद्यार्थ्यांच्या सर्जनशील विकासासाठी कला शिक्षणालाही महत्त्व मिळणे आवश्यक आहे.
चित्रकला शिक्षकांची भूमिका महत्त्वाची
या संपूर्ण प्रक्रियेत चित्रकला शिक्षकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. विद्यार्थ्यांमध्ये कलागुण असतात; मात्र त्या गुणांना योग्य दिशा देण्यासाठी प्रशिक्षित आणि उत्साही शिक्षकाची गरज असते. प्रत्येक विद्यार्थी कलाकार होईलच असे नाही, पण प्रत्येक विद्यार्थ्यामध्ये निरीक्षणशक्ती, कल्पनाशक्ती आणि सर्जनशीलता विकसित होऊ शकते.
त्यामुळे चित्रकला शिक्षकांनी केवळ परीक्षा घेण्यापुरते काम न करता विद्यार्थ्यांमध्ये चित्रकलेची आवड निर्माण करणे आवश्यक आहे. शाळेनेही शिक्षकांना आवश्यक वेळ, साधने आणि सुविधा उपलब्ध करून देणे गरजेचे आहे. अर्थात, सर्वच शाळा किंवा सर्वच शिक्षकांकडे दुर्लक्षाचा ठपका ठेवणे योग्य ठरणार नाही. अनेक शिक्षक आजही मर्यादित साधनसामग्रीत विद्यार्थ्यांना चांगले प्रशिक्षण देत आहेत. मात्र जिथे सराव आणि मार्गदर्शनाचा अभाव आहे, तिथे व्यवस्थात्मक पातळीवर त्याची दखल घेणे आवश्यक आहे.
शासकीय चित्रकला परीक्षेचे महत्त्व काय?
शासकीय रेखाकला परीक्षा विद्यार्थ्यांच्या कलागुणांना औपचारिक व्यासपीठ देतात. या परीक्षांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना चित्रकलेतील मूलभूत तत्त्वांचा अभ्यास करण्याची आणि स्वतःच्या कौशल्याची चाचणी घेण्याची संधी मिळते.
चित्रकला परीक्षा ही केवळ कागदावर चित्र काढण्यापुरती मर्यादित नाही. विद्यार्थ्यांना निरीक्षण, प्रमाण, रचना, रंगसंगती, कल्पनाशक्ती, वेळेचे नियोजन आणि एकाग्रता यांचा सराव या प्रक्रियेतून होतो. पुढे कला क्षेत्रात करिअर करण्याची इच्छा असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी ही सुरुवातीची पायरी ठरू शकते.
फाईन आर्ट्स, कमर्शियल आर्ट, ग्राफिक डिझाइन, अॅनिमेशन, फॅशन डिझाइन, आर्किटेक्चर यांसारख्या विविध क्षेत्रांमध्ये चित्रकलेच्या मूलभूत ज्ञानाला महत्त्व आहे. त्यामुळे शालेय स्तरावर विद्यार्थ्यांना मिळणारे हे प्रशिक्षण भविष्यातील त्यांच्या शैक्षणिक आणि व्यावसायिक प्रवासाला दिशा देऊ शकते.
गुणांपेक्षा कौशल्य महत्त्वाचे
चित्रकला परीक्षांच्या संदर्भात अनेकदा अतिरिक्त गुणांचा विषय चर्चेत येतो. मात्र केवळ अतिरिक्त गुण मिळवण्यासाठी विद्यार्थ्यांनी ही परीक्षा द्यावी, असा तिचा मर्यादित अर्थ काढणे योग्य ठरणार नाही. परीक्षेच्या माध्यमातून विकसित होणारी कौशल्ये ही अधिक महत्त्वाची आहेत.
आजच्या डिजिटल युगात डिझाइन, जाहिरात, अॅनिमेशन, डिजिटल आर्ट, गेम डिझाइन, सोशल मीडिया क्रिएटिव्ह, वास्तुरचना आणि विविध सर्जनशील क्षेत्रांमध्ये मोठ्या संधी उपलब्ध आहेत. या क्षेत्रांची सुरुवात विद्यार्थ्यांच्या कल्पनाशक्तीपासूनच होते. त्यामुळे शाळेत चित्रकलेला मिळणारा वेळ हा विद्यार्थ्यांच्या भविष्यातील सर्जनशील क्षमतेमध्ये केलेली गुंतवणूक मानली पाहिजे.
ग्रामीण विद्यार्थ्यांकडे विशेष लक्ष आवश्यक
शहरी भागातील विद्यार्थ्यांना खासगी चित्रकला वर्ग, प्रशिक्षक आणि विविध कार्यशाळांची सुविधा उपलब्ध होऊ शकते. मात्र ग्रामीण भागातील अनेक विद्यार्थ्यांना अशा सुविधा सहज उपलब्ध होत नाहीत. त्यामुळे शासकीय यंत्रणेने ग्रामीण विद्यार्थ्यांसाठी विशेष प्रशिक्षणाची व्यवस्था करणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.
तालुका आणि जिल्हा पातळीवर तज्ज्ञ चित्रकारांच्या कार्यशाळा, प्रात्यक्षिके आणि प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली तर अनेक विद्यार्थ्यांना त्याचा लाभ होऊ शकतो. शाळांना डिजिटल मार्गदर्शक साहित्य उपलब्ध करून दिल्यास शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांनाही त्याचा उपयोग होईल.
शासनाने काय करावे? या परिस्थितीत शासन आणि शिक्षण विभागाने काही ठोस उपाययोजना करण्याची गरज आहे.
१. विशेष सराव वर्ग :
शासकीय चित्रकला परीक्षा देणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी परीक्षेपूर्वी नियोजनबद्ध विशेष सराव वर्ग घेण्याबाबत शाळांना मार्गदर्शक सूचना द्याव्यात.
२. शिक्षकांसाठी मार्गदर्शन :
चित्रकला शिक्षकांसाठी तालुका आणि जिल्हास्तरावर प्रशिक्षण कार्यशाळा आयोजित करून परीक्षेतील बदल, अभ्यासक्रम आणि अध्यापन पद्धती याबाबत मार्गदर्शन करावे.
३. विद्यार्थ्यांसाठी मोफत कार्यशाळा :
ग्रामीण आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षण विभागाच्या माध्यमातून मोफत चित्रकला प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित करावीत.
४. डिजिटल अभ्याससाहित्य :
अधिकृत संकेतस्थळावर मागील प्रश्नपत्रिका, नमुना चित्रे, मार्गदर्शक सूचना, प्रात्यक्षिक व्हिडिओ आणि परीक्षेसाठी आवश्यक साहित्याची माहिती उपलब्ध करून द्यावी.
५. शाळास्तरावर नियोजन :
परीक्षेसाठी विद्यार्थ्यांची संख्या, सराव वर्ग, शिक्षकांचे वेळापत्रक आणि आवश्यक साहित्य याबाबत शाळांनी पूर्वनियोजन करावे.
६. पालकांना माहिती :
परीक्षेचे महत्त्व, अभ्यासक्रम आणि भविष्यातील उपयोग याबाबत पालकांना शाळेच्या माध्यमातून योग्य माहिती देण्यात यावी.
कला शिक्षणाकडे दुर्लक्ष म्हणजे सर्जनशीलतेकडे दुर्लक्ष
शिक्षण व्यवस्थेचे अंतिम उद्दिष्ट केवळ गुण मिळवणारे विद्यार्थी तयार करणे नसून विचार करणारे, निरीक्षण करणारे, कल्पक आणि सर्जनशील नागरिक घडवणे हे आहे. चित्रकला विद्यार्थ्याला ‘काय पाहायचे’ एवढेच शिकवत नाही, तर ‘कसे पाहायचे’ हे शिकवते. एखाद्या वस्तूचे निरीक्षण करताना तिचे आकारमान, प्रमाण, रचना, प्रकाश-छाया आणि रंग यांचा विचार करावा लागतो. हीच निरीक्षणशक्ती पुढे जीवनातील अनेक क्षेत्रांत उपयोगी पडते.
म्हणूनच शासकीय चित्रकला परीक्षेकडे केवळ एक परीक्षा किंवा प्रमाणपत्र मिळवण्याची प्रक्रिया म्हणून पाहण्याऐवजी विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाचा एक भाग म्हणून पाहण्याची गरज आहे.
निष्कर्ष
आजच्या स्पर्धात्मक आणि तंत्रज्ञानप्रधान युगात सर्जनशीलतेचे महत्त्व दिवसेंदिवस वाढत आहे. अशा परिस्थितीत शालेय स्तरावरील कला शिक्षणाकडे दुर्लक्ष होणे ही गांभीर्याने विचार करण्याची बाब आहे. शाळांनी चित्रकला परीक्षेला केवळ औपचारिकता न मानता विद्यार्थ्यांच्या कलागुणांना संधी देणारे माध्यम म्हणून स्वीकारले पाहिजे.
पालकांनीही आपल्या मुलांच्या कलागुणांना प्रोत्साहन द्यावे, शिक्षकांनी मार्गदर्शकाची भूमिका अधिक प्रभावीपणे पार पाडावी आणि शिक्षण विभागाने आवश्यक सुविधा व नियोजन उपलब्ध करून द्यावे. शाळा, पालक, शिक्षक आणि शासन या चौघांच्या समन्वयातूनच चित्रकला शिक्षणाला पुन्हा अपेक्षित स्थान मिळू शकते.
कलेला पर्याय नसतो; कारण कला विद्यार्थ्याला केवळ चित्र काढायला शिकवत नाही, तर जगाकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहायला शिकवते. त्यामुळे शासकीय चित्रकला परीक्षांच्या अंमलबजावणीत असलेली उदासीनता दूर करून विद्यार्थ्यांच्या सर्जनशील भविष्यासाठी ठोस पावले उचलण्याची वेळ आता आली आहे.
